شدت گرما بخصوص در تابستان میتواند کودکان را به وضعیت اورژانسی «گرمازدگی» دچار کند. در چنین شرایطی بدن کودک آب و املاح معدنی فراوانی از دست میدهد و نشانههایی مانند بیحالی، تعریق شدید، رنگپریدگی و عطش از خود نشان میدهد. در صورت ادامه یافتن علائم و بیتوجهی به آنها، ممکن است با خطرات جدیتری مثل کاهش سطح هوشیاری، تب بالا و حتی تشنج هم روبرو شویم. اما راه حل چیست؟
اگر والدین به علائم گرمازدگی را بشناسند و اقدامات خانگی ساده اما مؤثر مانند خنکسازی محیط، مصرف مایعات و پایش دمای بدن را در زمان مناسب انجام دهند، احتمال بروز عوارض جدی به حداقل میرسد. در اینجا علائم گرمازدگی در کودکان، راهکارهای خانگی و زمان مراجعه به پزشک یا اعزام پرستار کودک در منزل را بررسی میکنیم.
منظور از گرمازدگی چیست؟
گرمازدگی (Hyperthermia) در اصطلاح پزشکی به مجموعهای از اختلالات در تنظیم دمای بدن گفته میشود که در اثر افزایش بیش از حد دمای محیط، فعالیت بدنی شدید یا از دست رفتن مایعات و الکترولیتها رخ میدهد. در کودکان، سیستمهای تنظیم دمای بدن هنوز بلوغ کافی ندارند و به همین خاطر، گرمازدگی سریعتر و شدیدتر رخ میدهد.
گرمازدگی خفیف: خستگی گرمایی (Heat Exhaustion)
مرحله اولیه گرمازدگی که در آن بدن هنوز قادر به دفع گرما از طریق تعریق است، اما ذخایر آب و نمک کاهش یافتهاند. در این مرحله، دمای بدن معمولاً کمتر از ۴۰ درجه سانتیگراد است. نشانههای معمول گرمازدگی خفیف در کودکان شامل عرق کردن زیاد، رنگپریدگی، ضعف، تهوع و کاهش تمرکز است. اگر در این مرحله به گرمازدگی کودک رسیدگی نکنید، علائم تشدید شده و بدن با خطر جدی مواجه خواهد شد.
گرمازدگی شدید: شوک گرمایی (Heatstroke)
زمانی که دمای بدن از ۴۰ درجه سانتیگراد یا بیشتر شود و عملکرد مغز و اندامها مختل شود، گرمازدگی شدید رخ داده است. در این حالت، مکانیسم تعریق مختل یا متوقف میشود و خطر آسیب دائمی مغزی، نارسایی کلیوی یا حتی مرگ وجود دارد. علائم شاخص گرمازدگی شدید در کودکان شامل پوست داغ و خشک (بدون تعریق)، تند شدن نبض، افت هوشیاری یا تشنج و تنفس سریع است.
طبق گزارش آکادمی پزشکی اطفال در آمریکا (AAP)، کودکان زیر ۴ سال بیشترین خطر ابتلا به گرمازدگی را دارند، مخصوصا اگر در محیطهای بسته و گرم مانند خودروها رها شوند. حتی ۱۰ دقیقه ماندن در خودروی خاموش در دمای ۳۵ درجه، میتواند دمای داخلی خودرو را تا ۵۰ درجه رسانده و حتی کودک خردسال را به کام مرگ بکشاند.
راهکارهای خانگی درمان گرمازدگی خفیف
خوشبختانه، اگر گرمازدگی کودک در مرحله خفیف باشد و هنوز علائم شدید مشاهده نشوند، والدین آگاه یا یک پرستار کودک در منزل میتوانند با چند اقدام خانگی ساده، وضعیت کودک را بهبود بخشیده و از پیشرفت گرمازدگی جلوگیری کنند. خلاصهای از این اقدامات را در ادامه آوردهایم.
انتقال فوری به محیط خنک
کودک را از محیط گرم فعلی خارج کرده و به محیطی با تهویه مناسب ببرید. اگر فضای بسته مناسب وجود ندارد، سایه یا زیرانداز خنک با تهویه طبیعی پیدا کنید.
کاهش لباسها و خنک کردن کودک
لباسهای اضافی یا تنگ را از تن کودک دربیاورید و با پارچه مرطوب و خنک پیشانی، گردن، زیربغل و کشاله ران را خنک کنید. در این مواقع پنکه یا گردش هوا اثربخشتر از کولر است. هرگز از کمپرس یخ یا وارد کردن کودک در آب سرد استفاده نکنید؛ این کار منجر به انقباض عروق و تشدید وضعیت خواهد شد.
تأمین مایعات و الکترولیتها
در صورت هوشیاری کامل و توانایی نوشیدن مایعات، به تدریج مایعات خنک و ترجیحاً محتوی الکترولیت به کودک بدهید. محلول ORS کودکان، آبمیوه طبیعی رقیقشده، هندوانه، خیار و طالبی (حاوی آب و پتاسیم) بهترین گزینهها هستند. از دادن نوشیدنیهای خیلی سرد، مواد کافئیندار، نوشابهها یا آبمیوههای صنعتی پرقند خودداری کنید.
استراحت مطلق تا بهبود نسبی علائم
تا زمانی که علائم گرمازدگی برطرف نشده، به کودک اجازه بازی و فعالیت ندهید. بدن برای بازسازی ذخایر مایع و تنظیم دما به استراحت نیاز دارد.
پایش مداوم وضعیت عمومی
دمای بدن کودک را هر ۱۵ دقیقه اندازهگیری کنید و به رنگ پوست، هوشیاری، الگوی تنفس و دفع ادرار توجه کنید. در صورت مشاهده علائمی مانند استفراغ مکرر، خوابآلودگی یا افزایش دما، حتما به پزشک مراجعه کنید.
نکته مهم
اگر کودک دچار بیماریهایی مثل کمخونی، مشکلات کلیوی یا بیماریهای قلبی است، حتی در موارد خفیف هم حضور پرستار کودک در منزل برای ارزیابی وضعیت و تزریق سرم، ضروری است.
چه زمانی نیاز به مراقبت پزشکی یا خدمات پرستار در منزل داریم؟
در بعضی از موارد، گرمازدگی کودکان از مرحله خفیف و قابل کنترل فراتر میرود و ادامه مراقبت در خانه، ایمن نیست. با مشاهده علائم زیر باید فوراً از خدمات درمانی یا مراقبت تخصصی پرستار در منزل استفاده کنید:
دمای بدن بالای ۴۰ درجه سانتیگراد و عدم کاهش آن پس از ۳۰ دقیقه اقدامات خانگی
عدم تعریق در هوای گرم
تشنج، بیهوش شدن کودک یا واکنشهای ضعیف به محرکها
تنفس سطحی، تند یا نامنظم
استفراغ مداوم یا ناتوانی در نوشیدن مایعات
عدم دفع ادرار طی ۶ ساعت یا ادرار تیرهرنگ
پیشگیری از گرمازدگی در کودکان
اگر شرایط محیطی را کنترل کنید و نیازهای بدن کودک را در هوای گرم تامین کنید، ریسک ابتلا به گرمازدگی به حداقل میرسد. اقدامات زیر، طبق توصیه CDC و AAP، برای پیشگیری از گرمازدگی موثرند:
محدودیت قرارگیری در هوای گرم
ساعات اوج گرما (۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر) پر ریسکترین زمان بازی در فضای باز است. در این بازه، فقط به کودکان اجازه دهید در سایه و با زمانبندی کوتاه بازی کنند.
تأمین مایعات کافی
نوشیدن آب در فواصل منظم، حتی بدون احساس تشنگی، ضروری است. کودکان بالای یک سال، لازم است در شرایط گرما و تعریق شدید، نوشیدنیهای الکترولیتی رقیقشده بنوشند.
پوشش و لباس مناسب
لباسهای نخی، گشاد، سبک و با رنگ روشن باعث تبخیر بهتر عرق و خنک ماندن بدن میشوند. استفاده ازکلاه لبهدار، عینک آفتابی و کرم ضدآفتاب مخصوص کودکان هم برای محافظت از پوست و پیشگیری از گرمازدگی کودک الزامی است.
رها نکردن کودک در خودرو
حتی چند دقیقه رها کردن کودک در خودرو خاموش میتواند دمای بدن را به شدت افزایش داده و به سطح کشنده برساند. این موضوع، عامل اصلی مرگ و میر ناشی از گرما در کودکان زیر ۵ سال است.
چرا کودکان بیشتر در معرض گرمازدگی هستند؟
کودکان از نظر فیزیولوژیکی آسیبپذیرتر از بزرگسالان هستند. دلایل اصلی که این گروه سنی را بیشتر در معرض گرمازدگی قرار میدهد، عبارتاند از:
عدم بلوغ سیستم تنظیم دمای بدن
در کودکان، مکانیسمهای تنظیم دما هنوز کامل نشدهاند و بدن آنها گرما را کندتر دفع میکند. طبق گزارش Harvard Health Publishing، کودکان گرما را سه تا پنج برابر آهستهتر از بزرگسالان دفع میکنند.
ناتوانی در بیان یا درک علائم
نوزادان و خردسالان نمیتوانند احساس گرما، تشنگی یا بیحالی خود را به درستی بیان کنند و قدرت تشخیص شرایط خطرناک را ندارند. بنابراین والدین یا پرستار کودک باید قبل از بروز علائم خطرناک، وضعیت جسمی و رفتاری کودک را زیر نظر داشته باشند.
حساسیت بیشتر به کمآبی
کاهش حجم آب بدن، حتی در حد ۲ تا ۳ درصد، میتواند در کودک علائم گرمازدگی ایجاد کند. در حالیکه همین میزان کاهش در بزرگسال ممکن است تنها به تشنگی منجر شود.
در پایان
گرمازدگی در کودکان یک حالت خطرناک است که فقط با شناسایی علائم اولیه و اقدامات به موقع، قابل کنترل است. با این حال، در موارد شدید یا در کودکان آسیبپذیر با بیماریهای زمینهای، نیاز به مداخله تخصصی وجود دارد. خدمات پرستار کودک در منزل توسط مرکز سفیران آرامش میتواند راهکاری سریع، ایمن و حرفهای برای مدیریت این شرایط بدون مراجعه به درمانگاه یا اورژانس باشد. برای مشاوره و اعزام پرستار با ما تماس بگیرید.
بدون دیدگاه